नेपाल-भारत सीमा विवाद: बालेन शाहको अभिव्यक्ति र दुवैतर्फ मिचिएका क्षेत्रहरूको यथार्थ विश्लेषण

प्रधानमन्त्री बालेन शाहको सनसनीपूर्ण वक्तव्य: नेपाल र भारत दुवैतर्फ सीमा मिचिएको दाबी, कहाँ-कहाँ छ त वास्तविक समस्या?

लेखक: प्रबिन कुमार डाँगी | श्रेणी: राजनीति र कूटनीति | अपडेट: मे २०२६

नेपालमा हालै सम्पन्न भएको ठुलो जनआन्दोलन र त्यसपछिको नयाँ निर्वाचनले देशको राजनीतिमा आमूल परिवर्तन ल्याएको छ। यसै ऐतिहासिक परिवर्तनपछि देशको कार्यकारी प्रमुख अर्थात् प्रधानमन्त्रीको कुर्सीमा बालेन शाह (बालेन्द्र शाह) आसीन हुनुभएको छ। प्रधानमन्त्री बनेलगत्तै उहाँले देशका अनेकौँ पुराना र बल्झिएका समस्याहरूमाथि खुलेर कदम चाल्न सुरु गर्नुभएको छ।

यसै क्रममा प्रधानमन्त्री बालेन शाहले नेपाल-भारत सीमा विवादलाई लेकर एउटा अत्यन्तै साहसिक र यथार्थपरक विज्ञप्ति (वक्तव्य) जारी गर्नुभएको छ। उहाँको त्यो वक्तव्यले राष्ट्रिय राजनीतिमा नयाँ बहस तरंगित गरिदिएको छ।

"नेपाल र भारतको सीमा क्षेत्रमा केही भाग नेपालले पनि मिचेको छ र केही भाग भारतले पनि मिचेको छ।"

परम्परागत राजनीतिज्ञहरूले केवल एकतर्फी कुरा गरेर राष्ट्रवादको नारा मात्र लगाइरहेका बेला, देशको प्रधानमन्त्रीकै तहबाट आएको यो सन्तुलित र तथ्यपरक बयानले अहिले नेपाल र भारत दुवै देशमा ठुलो तरङ्ग पैदा गरेको छ। आखिर प्रधानमन्त्री शाहले कुन-कुन क्षेत्रलाई लिएर यस्तो भन्नुभयो? दुवैतर्फका सीमा समस्याहरू कहाँ-कहाँ र कस्ता छन्? यहाँ विस्तृत रूपमा चर्चा गरिएको छ।

१. भारततर्फबाट मिचिएका मुख्य नेपाली क्षेत्रहरू

नेपाल र भारतबीच करिब १,८०० किलोमिटर लामो खुला सिमाना छ। यसमध्ये भारतले विभिन्न बहानामा नेपाली भूमि मिचेका वा विवादित बनाएका मुख्य क्षेत्रहरू यस प्रकार छन्:

क) कालापानी, लिम्पियाधुरा र लिपुलेक (दार्चुला)

यो नेपालको सुदूरपश्चिममा पर्ने सबैभन्दा ठुलो र रणनीतिक महत्त्वको विवादित क्षेत्र हो। सन् १८१६ को सुगौली सन्धि अनुसार महाकाली नदीको मुहान (लिम्पियाधुरा) पूर्वका सबै भूभाग नेपालका हुन्। तर भारतले महाकालीको नक्कली मुहान खडा गरी कालापानीमा आफ्नो सेना राखेर नेपाली भूमि कब्जा गरेको छ। नेपालले आफ्नो नक्सामा यसलाई समेटे पनि भूमि अझै भारतीय नियन्त्रणमै छ।

ख) सुस्ता क्षेत्र (नवलपरासी)

सुस्तामा भारतले प्रत्यक्ष रूपमा नेपाली भूमि मिचेको छ। नारायणी नदीले धार परिवर्तन गर्दा सुस्ताको हजारौँ हेक्टर जमिन नदीपारि (भारततर्फ जस्तो देखिने गरी) पर्न गयो। भारतीय पक्षले त्यहाँका नेपालीहरूलाई लखेट्ने, दुःख दिने र खेती गर्न नदिने गर्दै आएको छ। नदीले बाटो बदल्दैमा देशको सिमाना बदलिँदैन भन्ने नेपालको अडान छ।

ग) दशगजा र सुदूर तराईका अन्य क्षेत्रहरू

झापा, मोरङ, कञ्चनपुर, इलाम जस्ता सीमावर्ती जिल्लाहरूमा भारतीय सीमा सुरक्षा बल (SSB) र स्थानीय भारतीयहरूले दशगजा (नो म्यान्स ल्यान्ड) मिचेर संरचना बनाएका छन्। कतिपय ठाउँमा पुराना सीमा पिलरहरू गायब पारिएका छन्।

२. नेपालतर्फबाट मिचिएको भनिएको वा प्राविधिक रूपमा परेको क्षेत्र (प्रधानमन्त्रीको संकेत)

प्रधानमन्त्री बालेन शाहले "केही भाग नेपालले पनि मिचेको छ" भन्नुको अर्थ नेपाल सरकारले सेना वा प्रहरी पठाएर भारतको भूमि कब्जा गरेको भन्ने कतई होइन। यसको पछाडि विशुद्ध भौगोलिक, प्राविधिक र प्राकृतिक कारणहरू छन्, जसलाई प्रधानमन्त्रीले इमानदारिताका साथ स्वीकार गर्नुभएको हो:

क) नदीको बहाव परिवर्तन र जनस्तरको भोगचलन (River Shifting)

मेची, महाकाली, नारायणी जस्ता सीमा नदीहरूले वर्षायाममा आफ्नो बहाव परिवर्तन गरिरहन्छन्। विगत दुई सय वर्षमा यी नदीहरू कैयौँ पटक भारततर्फ मोडिएका छन्। नदी भारततर्फ काटिँदै जाँदा पहिले भारतको नक्सामा रहेको जमिन नदीको यतापट्टि (नेपालतर्फ) आइपुग्यो। स्थानीय नेपालीहरूले नदीलाई नै सिमाना मानेर सो भूभागमा खेतीपाती र बसोबास गर्न थाले। नापी र नक्साको प्राविधिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा त्यो भूमि भारतको हो, तर व्यावहारिक रूपमा वर्षौँदेखि नेपालीहरूको भोगचलनमा छ।

ख) दशगजा (No Man's Land) मा नेपाली अतिक्रमण

नियम अनुसार सीमानाको दुवैतर्फ १०-१० गज जग्गा खाली राख्नुपर्छ, जहाँ कोही पनि बस्न वा खेती गर्न पाउँदैन। तर नेपालतर्फको फितलो सरकारी निगरानीका कारण तराईका धेरै ठाउँमा नेपाली नागरिकहरूले दशगजा मिचेर घर, पसल, टहरा बनाएका छन् र कतिपय ठाउँमा खेती समेत गरिरहेका छन्। भारतले यसैलाई आधार मानेर "नेपालले सीमा मिच्यो" भन्दै आएको छ।

ग) संयुक्त स्ट्रिप म्याप (Strip Maps) को उल्झन

नेपाल-भारत संयुक्त सीमा टोलीले डिजिटल प्रविधिबाट 'स्ट्रिप म्याप' बनाउँदा पुराना पिलरहरूका आधारमा कतिपय स्थापित नेपाली गाउँहरू भारततर्फ र केही भारतीय गाउँहरू नेपालतर्फ परेका छन्। यसले गर्दा नक्सा र जमिनको यथार्थता बाझिएको छ।

प्रधानमन्त्री बालेन शाहको यो कदमको अर्थ के हो?

एउटा देशको प्रधानमन्त्रीले आफ्नो तर्फको कमजोरी वा प्राविधिक गल्तीलाई पनि निडरताका साथ स्वीकार गर्नु कूटनीतिमा ठुलो कुरा मानिन्छ। बालेन शाहले यो वक्तव्य दिएर भारतलाई वार्ताको टेबलमा आउन बाध्य पार्ने रणनीति अपनाउनुभएको देखिन्छ। उहाँको सन्देश स्पष्ट छ:

• कपटपूर्ण होइन, वैज्ञानिक समाधान: सीमा समस्यालाई राजनीतिक एजेन्डा मात्र बनाउनु हुँदैन। यदि नेपालको तर्फबाट प्राविधिक रूपमा भारतको भूमि मिचिएको छ भने नेपाल त्यो छोड्न वा मिलाउन तयार छ, तर भारतले पनि कालापानी र सुस्ता जस्ता नेपाली भूमिहरू तुरुन्तै फिर्ता गर्नुपर्छ।
• जग्गा सट्टापट्टा (Land Swap) को विकल्प: अन्तर्राष्ट्रिय नियम अनुसार नदीले सिमाना बिगारेका ठाउँमा दुवै देशको सहमतिमा 'जग्गा साटासाट' गरेर सीमानालाई स्थायी र स्पष्ट बनाउन सकिन्छ। प्रधानमन्त्री शाहको संकेत यसैतर्फ हो।

निष्कर्ष

नयाँ सरकारका प्रधानमन्त्री बालेन शाहको यो स्पष्टवादी शैलीले दशकौँदेखि गिजोलिएको नेपाल-भारत सीमा विवादलाई सधैँका लागि टुङ्ग्याउन एउटा बलियो र नयाँ मार्गचित्र कोरेको छ। भावनामा बगेर गालीगलौज गर्नुभन्दा तथ्यका आधारमा छिमेकीसँग संवाद गर्ने उहाँको यो कूटनीति आगामी दिनमा कति सफल होला, त्यो भने हेर्न बाँकी नै छ।

प्रधानमन्त्री बालेन शाहको यो साहसिक वक्तव्य र सीमा समस्याको यो विश्लेषण तपाईँलाई कस्तो लाग्यो? आफ्नो विचार तल कमेन्ट बक्समा राख्नुहोला।

यस लेखलाई सेयर गर्नुहोला